Strona Główna · Katechezy, artykuły · Film DOBRA NOWINA · Film GOOD NEWS · Linki 26.06.2022
Nawigacja
Strona Główna
Wspólnota
Akceptacja kościelna
Osoby odpowiedzialne
Kronika
Katechezy, artykuły
KERYGMA Podręcznik Ewangelizatora
SŁOWO ŻYCIA - książka
Film DOBRA NOWINA
Film GOOD NEWS
Kontakt
Linki
Kategorie Newsów
Galeria
Świadectwa
Filmiki ewangelizacyjne
Szukaj
Papież Nowej Ewangelizacji
O pontyfikacie sługi Bożego Jana Pawła II powiedziano i zapewne wypowie się wiele słów. Ich autorzy szukają nierzadko także słowa przewodniego, słowa-klucza, które pozwoliłoby w perspektywie całości posługiwania papieskiego ująć jego doniosłość. Używa się wielu określeń m.in.: papież nadziei, pielgrzym pokoju, apostoł młodzieży, świadek wiary, świadek prawy, papież nowej ewangelizacji.

W niniejszym rozważaniu chcemy zatrzymać się nad ostatnią propozycją, która z jednej strony wydaje się być dobrze rozumiana i przyjęta przez praktykę duszpasterską, a z drugiej wszystko, co się wydarza w Kościele jest określane tym mianem, przez co ryzykując, że się rozmija z treścią tego terminu. Temat wydaje się także aktualny biorąc pod uwagę przemiany kulturowe na świecie, a więc rodzi się uzasadnione pytanie czy jest jeszcze dzisiaj możliwe mówienie o ewangelizacji? A jeśli tak czy jest ono uprawnione?

W pierwszej części skoncentrujemy się na samym pojęciu nowej ewangelizacji i jego rozumieniu przez samego autora, sługę Bożego Jana Pawła II. Z taką ideą będziemy mogli przyjrzeć się niektórym aspektom szczegółowym.
Wezwanie do nowej ewangelizacji rozbrzmiewa permanentnie w Kościele od 1979 roku za sprawą Jana Pawła II. Jest to papieska interpretacja i odpowiedź na znaki czasu obecne we współczesnym świecie, które jednoznacznie wskazują na postępującą na drodze pluralizmu laicyzację jednostek i dechrystianizację całych społeczeństw. Wezwanie to jednak nie jest absolutnym novum dla Kościoła, gdyż ma swoje głębokie źródło w nauczaniu Soboru Watykańskiego II. Już Paweł VI w 10 rocznicę zakończenia Vaticanum II proklamuje adhortację apostolską Evangelii nuntiandi, która zawiera szczegółową charakterystykę ewangelizacji i jest płaszczyzną odniesienia dla nowej ewangelizacji.

Teologiczne interpretacje dzieła, do którego wzywa papież są bardzo różnorodne i dość szerokie. Dziś wielu teologów mówi o nowej ewangelizacji, wielu duszpasterzy uważa, że ich zaangażowanie pasterskie jest nową ewangelizacją, ale można odnieść wrażenie, że czasami nie ma to nic wspólnego z ideą Jana Pawła II Pojęcie nowa ewangelizacja użył po raz pierwszy papież Jan Paweł II w homilii wygłoszonej w Polsce, w Nowej Hucie dnia 9 czerwca 1979 roku. Powiedział wtedy: „kiedy postawiono opodal tego miejsca nowy drewniany krzyż, było to w okresie Millenium. Otrzymaliśmy znak, że na progu nowego Tysiąclecia – w te nowe czasy i nowe warunki – wchodzi na nowo Ewangelia (…) Rozpoczęła się nowa ewangelizacja, jak gdyby druga, a przecież ta sama co pierwsza”[1].

Wezwanie Ojca Świętego do nowej ewangelizacji wyraża zatroskanie o misję Kościoła, o jej dookreślenie z uwzględnieniem dokonujących się przemian cywilizacyjnych i kulturowych. Jak więc papież określił tę powszechną misję? Otóż do znanego określenia posłannictwa Kościoła dodał przymiotnik „nowa”, na który składa się bogactwo znaczeniowe. Przede wszystkim jest mowa o „nowej”, gdyż Duch Święty stale objawia nowość Słowa Bożego i przynagla ludzi do jego głoszenia. „Nowa”, gdyż nowy jest człowiek, nowe czasy i nowe warunki, ale także oznacza też nowość zapału, metod i środków wyrazu[2], a także są nowi adresaci, co jest decydującym czynnikiem nowej formy działalności eklezjalnej.

O nowych adresatach pisze Jan Paweł II w encyklice Redemptoris missio, gdzie wyróżnia trzy obszary (areopagi) dzisiejszej działalności misyjnej, a są to: 1. Narody lub grupy społeczne jeszcze nie wierzące w Chrystusa, gdzie nie miało miejsce proklamowanie Ewangelii; 2. Narody i grupy społeczne, które wierzą już w Chrystusa i 3. Narody
o chrześcijaństwie dawnej daty, które utraciły sens wiary lub nie uważają się za członków Kościoła. I dla tych konkretnych obszarów odpowiadają konkretne formy jednego posłannictwa Kościoła, a są to odpowiednio: 1. Misje (ad gentes); 2. Duszpasterstwo i 3. Nowa ewangelizacja[3].

Stąd wyraźnie widać, że adresatami nowej ewangelizacji są ludzie ochrzczeni, którzy pozostają na marginesie życia chrześcijańskiego[4] i prowadzą życie odbiegające od Chrystusa i Ewangelii. Następuje więc istotna nowość, gdyż okazuje się, że adresatem działalności misyjnej nie jest już tylko ten, kto nie zna Chrystusa i nie jest ochrzczony, ale właśnie ten, kto przyjął chrzest, lecz jego wiara przestała odgrywać znaczenie lub też w swojej codzienności przeżywa rozdźwięk pomiędzy wyznawaną wiarą a życiem. Kardynał Angel Suquia określił takiego adresata jako „post-chrześcijanina”[5]. Dlatego Ojciec Święty mówi, że „istnieje wyraźne zapotrzebowanie na nową ewangelizację. Jest zapotrzebowanie na Ewangelię pielgrzymującą wraz z człowiekiem, pielgrzymującą wraz z młodym pokoleniem”[6].

W 2001 roku prefekt Kongregacji Nauki Wiary, kardynał Joseph Ratzinger, wypowiedział się także o potrzebie nowej ewangelizacji i wskazał na niektóre ważne jej momenty i elementy strukturalne. Stwierdził wtedy między innymi, że „mimo ciągłej ewangelizacji prowadzonej przez Kościół wielka część współczesnej ludzkości nie znajduje w niej Ewangelii, to znaczy przekonującej odpowiedzi na pytanie: jak żyć? Dlatego poszukujemy – poza tą ewangelizacją permanentną, która nigdy nie została i nie może zostać przerwana – nowej ewangelizacji, zdolnej dotrzeć do świata, nie objętego ewangelizacją «klasyczną»”[7].

Treścią nowej ewangelizacji jest jedna i jedyna Ewangelia Jezusa Chrystusa. Jednak można i trzeba mówić o nowej treści w niezmiennej w swej istocie Ewangelii[8]. Nowość treści bierze się bowiem z procesu inkulturacji z nowym człowiekiem w zmieniających się warunkach społeczno – kulturowych[9]. Jednak fundamentalną treścią jest i pozostaje Objawienie Boże, które dokonało się ostatecznie i definitywnie w Jezusie Chrystusie[10].

Jan Paweł II wskazał biskupom polskim, że „jednym z podstawowych treści nowej ewangelizacji jest nie tylko prawda o Bogu, ale również pełna prawda o człowieku oparta na Ewangelii”[11]. Bóg bowiem przychodząc w Jezusie Chrystusie objawia prawdziwe oblicze Boże, ale także objawia człowiekowi prawdę o nim samym[12]. W tajemnicy Wcielenia człowiek odnajduje swoją prawdziwą wielkość, godność i wartość człowieczeństwa, a w Krzyżu ostateczny sens swego istnienia w świecie. I właśnie ta prawda o godności i wartości człowieka zostaje potwierdzona i odnowiona na zawsze w Chrystusie, a dla Jana Pawła II jest Ewangelią i chrześcijaństwem[13].

Pełna prawda o człowieku prowadzi także do odkrycia i akcentowania prawdy o społecznym bytowaniu człowieka[14]. Stąd papież bardzo mocno podkreśla, szczególnie w czasie wizyt ad limina apostolorum biskupów polskich, o konieczności głoszenia nauki społecznej Kościoła[15], a co za tym idzie o konieczności głoszenie także „ewangelii pracy”[16]. Ten apel znalazł swoje odzwierciedlenie w dokumentach II Polskiego Synodu Plenarnego, który jako priorytet w dziele nowej ewangelizacji przyjął krzewienie katolickiej nauki społecznej jako jednego ze źródeł przemiany oblicza Polski[17].

Papież uwrażliwia biskupów na to, że Ewangelia ma moc oddziaływania w społecznym wymiarze życia i „jest w stanie głęboko zmienić oblicze tej ziemi, czyniąc ją bardziej ludzką”[18]. Jeśli więc Ewangelia niesie w sobie tak ogromną moc przemiany społeczeństwa to trzeba „dołożyć wszelkich starań, aby prawda ewangeliczna torowała sobie drogę do sumień w sposób odpowiadający jej nieporównywalnemu z niczym znaczeniu dla współczesnego człowieka”[19].

Czym więc jest nowa ewangelizacja? Gdy przeanalizowaliśmy jej treść i adresata trzeba odnaleźć i definicję samego pojęcia, ukonkretnić ją. Otóż teologowie podają bardzo różne określenia tego specyficznego zaangażowania Kościoła dzisiaj[20]. Jan Paweł II w przemówieniach do biskupów polskich stwierdził, że „nowa ewangelizacja to wielki połów dusz ludzkich”[21]. A Kongregacja ds. Duchowieństwa w dokumencie „Kapłan – głosiciel Słowa, szafarz sakramentów i przewodnik wspólnoty w drodze do trzeciego tysiąclecia chrześcijaństwa” stwierdza, że „jest nade wszystko wyrazem nowego macierzyńskiego zatroskania Kościoła w obliczu osłabienia wiary i przyćmienia wrażliwości na wymogi moralnego życia chrześcijańskiego w sumieniach wielu jego dzieci”[22].

Trzeba więc jasno powiedzieć, że celem nowej ewangelizacji nie jest usiłowanie wskrzeszenia chrześcijaństwa jako ustroju, który praktykowany był w średniowieczu, a więc nie chodzi tu o powrót do dawnej hegemoni i nawracania siłą[23]. Niektórzy tak właśnie patrzą na tę formę zaangażowania Kościoła i stąd rodzi się u nich lęk i obawa względem niej[24]. W nowej ewangelizacji chodzi o podjęcie zadania proklamowania Ewangelii w nowy sposób ochrzczonym, którzy nie cieszą się osobistą relacją z Jezusem, nie są zafascynowani chrześcijaństwem. Ważne jest równocześnie i odniesienie wewnętrzne i zewnętrzne do Kościoła, trwanie i zaangażowanie we wspólnocie. Jeśli też przyjąć słuszną opinię, „że ogromna większość członków Kościoła nie uczestniczy aktywnie w ewangelizacji, jest równoznaczne z uznaniem, że ich wiara zgasła, że oni sami potrzebują być ewangelizowani”[25] to okazuje się, że prawdziwie „wielki połów dusz ludzkich” stoi przed Kościołem.

Jan Paweł II jest świadomy doniosłości zadania, o czym świadczy ciągła obecność tematu nowej ewangelizacji w licznych przemówieniach. Jest też i realistą, gdyż dostrzega także trudności, które jawią się w tym względzie: „zadanie jest olbrzymie. Nie brak trudności, barier i przeszkód”[26]. Ciekawą refleksję w tym względzie, która jest nawiązaniem do myśli Pawła VI[27] przedstawił ks. Z. Podleski, który stwierdził: „Głoszenie Ewangelii napotyka dziś na trudności m.in. dlatego, że dla człowieka XX wieku nie jest już ona ani dobrą, ani nowiną. Wydaje mu się, że już ją dobrze zna. W rzeczywistości jednak jest w wielkim błędzie”[28].

W ewangelizacji chodzi zawsze o „nowego człowieka”, gdyż Chrystus obdarza człowieka „nowością życia”. Zdaje się więc, że ci, którym wydaje się, że znają chrześcijaństwo niestety nie doświadczyli nigdy owej „nowości życia”, lecz pozostają wciąż na zewnątrz. Dlatego też wydaje się im, że dobrze znają Ewangelię i życie z Chrystusem, jednak ono jawi się dla nich jako mało atrakcyjne, mało fascynujące, a już najmniej jako nadające sens życia. Stąd rodzi się potrzeba nowych metod, środków i sposobów w przekazywaniu orędzia zbawienia.

Okazuje się, że dotychczasowe metody i środki stosowane w przekazywaniu wiary są nie wystarczające i często zdają się przegrywać z bogactwem środków i metod komunikacyjnych stosowanych w dzisiejszym świecie. Potrzebna jest ich pilna weryfikacja i odnowa. Pontyfikat Jana Pawła II jest tutaj najlepszym odzwierciedleniem tego postulatu.

Jakie to więc mają być metody i środki? Trzeba spojrzeć na pierwszego ewangelizatora, Jezusa[29]. Przede wszystkim misterium Inkarnacji stanowi tu fundament i źródło w poszukiwaniu właściwej metodyki. Słowo Boże przez Wcielenie staje się nie tylko zrozumiałe dla człowieka, ale samo staje się człowiekiem. Bóg staje się jednym z ludzi, staje się bardzo bliski człowieka. Bóg wkracza konkretnie w ludzką rzeczywistość, w całą ludzką kondycję. Zapisy ewangelistów pokazują, że Bóg w Jezusie przede wszystkim wychodzi do ludzi wywłaszczonych, zepchniętych na margines życia, którzy nie mają żadnych przywilejów społecznych ani religijnych. Ważna jest też i sama egzystencja Mistrza z Nazaretu, bo żyje tak, jak głosi i głosi to, jak żyje. Czyni też znaki i cuda, które gromadzą ludzi, ale także są manifestacją Jego boskiej natury.

Poszukiwanie nowych metod i środków w skutecznym przepowiadaniu od strony ewangelizatora jest konsekwencją zapału do głoszenia, na który wskazał Jan Paweł II w przemówieniu do Rady Konferencji Episkopatów Ameryki Łacińskiej (CELAM). Zapał ewangelizatora rodzi się z radości osobistego przyjęcia Ewangelii o Jezusie, który zwyciężył śmierć i szatana, największe źródła dramatu zniewolenia i smutku człowieka[30]. Zapał do głoszenia Ewangelii można określić mianem tęsknoty za tym, aby Jezus został poznany i umiłowany przez wszystkich ludzi. Jest także zatroskaniem, by człowiek zyskał większą godność, większą wolność i aby w większym stopniu stał się człowiekiem.
Papież wskazuje biskupom polskim także na inny motyw konieczności nowego zapału. Zapał bowiem rodzi się z faktu, że dzisiaj Kościół i świat przeżywa „czas szczególny – jest to zaprawdę kairos, czyli czas łaski”[31]. Czas zaś w chrześcijaństwie odgrywa szczególne znaczenie[32].

Nowość obejmuje także podmiot. Zajmując się tym zagadnieniem trzeba bezwzględnie stwierdzić, że pierwszorzędnym, i jak stwierdza Jan Paweł II, najważniejszym podmiotem wszelkiej ewangelizacji jest Duch Święty[33]. Natomiast podmiotem drugorzędnym jest Kościół – Lud Boży, którego podstawowym zadaniem jest dzieło ewangelizacji (por. DM 35). Papież stwierdził, że „nadszedł moment zaangażowania wszystkich sił kościelnych w nową ewangelizację (…) nikt wierzący w Chrystusa, żadna instytucja kościelna, nie może uchylić się od tego najważniejszego obowiązku głoszenia Chrystusa wszystkim ludziom”[34].

Nowość zaś polega na podtrzymaniu promocji laikatu w Kościele, która rozpoczęła się od Vaticanum II jako konsekwencji przyjęcia kategorii communio. Myśl soborowa dowartościowała obecność i rolę osób świeckich w Kościele, wszyscy bowiem „niezależnie od tego, czy należą do hierarchii, czy są przedmiotem jej pasterskiego posługiwania, powołani są do świętości” (zob. KK 39). Świeccy nie są już postrzegani jako element bierny w Kościele, ale mają na mocy chrztu wypełniać funkcje Chrystusa: prorocką, kapłańską i królewską. Nowa ewangelizacja bowiem ma objąć wszystkie dziedziny życia człowieka: politykę, ekonomię, jak i kulturę.

Trzeba też zwrócić uwagę na konieczność istnienia w Kościele małych wspólnot podstawowych, w których ci, którzy na nowo poznali Chrystusa mieliby szansę być formowani i prowadzeni przez duszpasterzy. Takie wspólnoty, gdy realizują swoje powołanie, stają się środowiskiem wiary i miłości, a także są skuteczną formą ewangelizacyjną przez świadectwo swoich członków. Wspólnoty te doskonale zaradzają anonimowości i depersonalizacji, która w jakimś stopniu dotyka i jest obecna w kilkutysięcznej wspólnocie parafialnej. Zatem to małe środowisko wiary dla tych, którzy poznają prawdziwe oblicze Boga i Kościoła, wchodzą w nowe życie, okazuje się miejscem życia i wzrostu.

Oto zarys treści, które kryją się pod terminem tak często używanym obecnie, w rozumienie jego autora, sługi Bożego Jana Pawła II. Nie sposób oprzeć się wrażeniu, że nie tylko za swego pontyfikatu wzywał i ukonkretniał wizję nowej ewangelizacji, ale sam ją pierwszy realizował każdego dnia w swojej gorliwej i pełniej miłości służbie.

Andrzej Kowalski



________________________________________
[1] Zob. Jan Paweł II, Homilia w czasie Mszy świętej odprawianej przed opactwem OO. Cystersów w Mogile, Kraków – Nowa Huta, 9 czerwca 1979, w: Jan Paweł II, Pielgrzymki do Ojczyzny, Przemówienia, homilie, Kraków 1997, s. 187.
[2] Jan Paweł II 9 marca 1983 roku na Haiti wygłosił apel o zaangażowanie „nie w powtórną ewangelizację, ale właśnie w ewangelizację nową. Nową w swym zapale, w swych metodach, w swym wyrazie” za: A. Lewek, Nowa ewangelizacja w duchu Soboru Watykańskiego II, Katowice 1995, s. 41.
[3] Por. Jan Paweł II, Redemptoris missio, nr 33.
[4] Por. Paweł VI, Evangelii nuntiandi, nr 56.
[5] Zob. A. Suquia, Nowa ewangelizacja: niektóre zadania i niebezpieczeństwa doby obecnej, w: Nowa Ewangelizacja, Communio, nr 8, Poznań 1993, s. 45.
[6] Zob. Jan Paweł II, Przekroczyć próg nadziei, Lublin 1994, s. 99.
[7] Zob. J. Ratzinger, Nowa ewangelizacja, OsRomPol, nr 6, 2001, s. 35.
[8] Zob. A. Lewek, Nowa ewangelizacja…, t. 1, s. 108.
[9] Por. K. Panuś, Środki przekazu a dzieło ewangelizacji, Homo Dei, nr 2-3, Kraków 1992, s. 18: „Nowość ewangelizacji dotyczyć będzie w pewnym sensie treści, w znaczeniu odczytania na nowo, na dziś, jeszcze raz orędzia zbawienia, w nowych warunkach społecznych, politycznych i ekonomicznych”.
[10] Dla kard. J. Ratzingera zasadniczą treścią nowej ewangelizacji jest nawrócenie, które pojmuje jako uwolnienie od samowystarczalności, jako „pokorne zawierzenie się miłości Innego, która staje się miarą i kryterium mojego własnego życia”; por. J. Ratzinger, Nowa ewangelizacja, OsRomPol, nr 6, 2001, s. 37.
[11] Zob. Jan Paweł II, Kościół na polskiej ziemi wobec nowych zadań. Przemówienie Papieża do II grupy Biskupów, OsRomPol, nr 2, 1993, s. 20.
[12] Por. W. Zagrodzki, Człowiek drogą Kościoła. Jan Paweł II w Polsce, Kraków 2002, s. 11 - 118.
[13] Por. Jan Paweł II, Redemptor hominis, nr 10.
[14] Por. W. Zagrodzki, Człowiek drogą Kościoła, s. 119 - 211.
[15] Por. Jan Paweł II, Kościół na polskiej ziem wobec nowych zadań, s. 55: „«nowa ewangelizacja» (…) musi uczynić jednym ze swych istotnych elementów głoszenie nauki społecznej Kościoła (…) stanowi [ona] istotną część orędzia chrześcijańskiego, ponieważ ukazuje jego bezpośrednie konsekwencje dla życia społeczeństwa”.
[16] Por. Jan Paweł II, Kościół na polskiej ziemi wobec nowych zadań, s. 21: „Jedną z ważnych treści nowej ewangelizacji jest głoszenie «ewangelii pracy», która przedstawiłem w encyklice Laborem exercens. W naszych warunkach jest ona szczególnie potrzebna. Zakłada intensywne i dynamiczne duszpasterstwo ludzi pracy”.
[17] Por. II Polski Synod Plenarny, Potrzeba i zadania nowej ewangelizacji na przełomie II i III Tysiąclecia Chrześcijaństwa, w: II Polski Synod Plenarny (1991-1999), Poznań 2001, s. 24.
[18] Zob. Jan Paweł II, Chrystusa Polska potrzebuje ludzi ukształtowanych w szkole miłości Chrystusa. Przemówienie Ojca Świętego do I grupy Biskupów, OsRomPol, nr 3, 1998, s. 32.
[19] Tamże.
[20] Por. A. Lewek, Nowa ewangelizacja…, t. 1, s. 53-96.
[21] Zob. Jan Paweł II, Kościół wspólnotą ewangelizującą, Przemówienie Ojca Świętego do I grupy Biskupów, OsRomPol, nr 2, 1993, s. 18.
[22] Zob. Kongregacja ds. Duchowieństwa, Kapłan – głosiciel Słowa, szafarz sakramentów i przewodnik wspólnoty – w drodze do trzeciego tysiąclecia chrześcijaństwa, wstęp, Poznań 1999, s. 5.
[23] Por. D.A. Gonzales, Una nueva Iglesia para una nuva evangelizacióni, : Proyección, nr 37, 1990, s. 88-89.
[24] Por. K. Koch, Szanse i problemy „Nowej Ewangelizacji” na Zachodzie jako animacja i ostrzeżenie dla Polski, w: Nowa Ewangelizacja odpowiedzią na wyzwania obecnego czasu, K. Góźdź (red.), Lublin 1993, s. 48-51.
[25] Zob. Z. Podlecki, dz. cyt., s. 30.
[26] Zob. Jan Paweł II, Kościół wspólnotą ewangelizującą, s. 18.
[27] Por. Paweł VI, Evangelii nuntiandi, nr 24: „Ten wreszcie, kto przyjął Ewangelię, z kolei ewangelizuje innych. To jest dowodem prawdy, to jest probierzem ewangelizacji. Bo nie można pojąć, żeby ktoś przyjął słowo i poświęcił się Królestwu, a równocześnie nie stał się jego świadkiem i głosicielem.”
[28] Zob. Z. Podlecki, dz. cyt., s. 27.
[29] Por. Jezus Chrystus, jedyny Zbawiciel świata, wczoraj, dziś i na wieki, Oficjalny dokument Papieskiego Komitetu Obchodów Wielkiego Jubileuszu Roku 2000, Katowice 1997, s. 33-36.
[30] Por. Z. Podlecki, Będziecie moimi świadkami, dz. cyt. s. 34: „Jest koniecznym, by ewangelizujący był człowiekiem, który doświadczył Boga”.
[31] Zob. Jan Paweł II, Kościół na polskiej ziemi wobec nowych zadań, s. 22.
[32] Por. A.L. Szafrański, dz. cyt., s. 92: „W języku świeckim kairos oznacza czas sprzyjający do podjęcia określonego przedsięwzięcia, okazję. W NT termin ten stosowany jest w historii zbawienia i oznacza wolę i postanowienie Boże; jest to konkretna data w realizacji planu zbawienia ludzi”.
[33] Por. Jan Paweł II, Kościół wspólnotą ewangelizująca, s. 16: „Duch Święty, który jest pierwszym i najważniejszym podmiotem w ewangelizacji (…)”. To nawiązanie do myśli Pawła VI z Evangelii nuntiandi, nr 75: „Nigdy nie może zaistnieć przepowiadanie bez pomocy Ducha Świętego (…) Duch Święty jest głównym sprawcą w szerzeniu Ewangelii, ponieważ On pobudza do przepowiadania i przygotowuje serce człowieka do przyjęcia i rozumienia słowa zbawienia”.
[34] Zob. Jan Paweł II, Nowa ewangelizacja, postęp człowieka, kultura chrześcijańska. Przemówienie na otwarcie obrad IV Konferencji Ogólnej Episkopatu Ameryki Łacińskiej CELAM, 12 X 1992 Santo Domingo, OsRomPol, nr 12, 1992, s. 30
Logowanie
Nazwa Użytkownika

Hasło



Zapomniane hasło?
Wyślemy nowe, kliknij TUTAJ.